การแต่งกาย โอกาสที่แสดง ตัวอย่างบทไหว้ครูชาย

การแต่งกาย
     ผู้หญิงนุ่งโจงกระเบนตามแต่ถนัด ใส่เสื้อรัดรูปมีสีสันสะดุดตา ทัดดอกไม้  ฝ่ายผู้ชายนุ่งโจงกระเบน  เสื้อคอกลมสีต่าง ๆ

โอกาสที่แสดง
     มักนิยมเล่นในงานเทศกาล หรืองานรื่นเริงของหมู่บ้าน ในวงการมหรสพต่าง ๆเช่น งานปีใหม่  ทอดกฐิน  นำมาเป็นรายการแสดงก็มี

ตัวอย่างบทไหว้ครูชาย

     ชา  ฉ่า  ชะชา                   เอิงเอยเอ่อเอิงเอ๊ย
มือของลูกสิบนิ้ว                     ยกขึ้นหว่างคิ้วถวาย
ต่างธูปเทียนทอง                    ทั้งเส้นผมบนหัว
ขอให้เป็นดอกบัว                    ก่ายกอง…เอย…ไหว้
อีกทั้งเส้นผมบนหัว  (ซ้ำ)         ขอให้เป็นดอกบัวก่ายกอง(ซ้ำ)เอยไหว้…เอ่ชา
ลูกจะไหว้พระพุทธที่ล้ำ            ทั้งพระธรรมที่เลิศ
ทั้งพระสงฆ์องค์ประเสริฐ          ขออย่าไปติดที่รู้
ถ้าแม้นลูกติดกลอนต้น            ขอให้ครูช่วยด้นกระทู้ไป
ถ้าแม้นลูกติดกลอนตัน(ซ้ำ)      ขอให้ครูช่วยด้นกระทู้(ซ้ำ)  เอชา

รับเหมือนอย่างสองบทต้น        ยกไหว้ครูเสร็จสรรพ   หันมาคำนับกลอนว่า
ไหว้คุณบิดรมารดาท่านได้อุตส่าห์ถนอมกล่อมเกลี้ยงประโลมเลี้ยงลูกมา
ทั้งน้ำขุ่นท่านมิให้อาบ             ขมิ้นหยาบมิให้ทา
ยกลูกบรรจงลงเปล                 ร้องโอละเห่-ละชา ไกว (รับ)
แม่อุตส่าห์นอนไกว                 จนหลังไหล่ถลอก
หน้าแม่ดำช้ำชอก                    มิได้ว่าลูกชั่ว
จะยกคุณแม่เจ้า                       วางไว้บนเกล้าของตัว…ไหว้ (รับ)

ชุดลักหาพาหนี ชุดตีหมากผัว ชุดชิงชู้

ชุดลักหาพาหนี  เป็นการแสดงของชายหญิงเพียงฝ่ายละ 1 ใช้ศิลปะการร้องเพลงในการดำเนินเรื่องอย่างน่าฟัง  เช่น  ตอนจะลอบออกจากบ้าน  เข้าป่าชมดง  ซึ่งมีวิธีร้องเป็นทำนองเทศน์แหล่มหาพนบ้าง  ทำนองพุทธโฆษา  โล้สำเภาบ้าง

ชุดตีหมากผัว  นั้นก็คือการแสดงหึงหวงระหว่างสองหญิง  โดยมีพ่อเพลงคนหนึ่งแม่เพลงสองคน  สมมติว่าผู้หญิงเป็นคู่รักเก่าหรือภริยาเก่าไปพบชายคู่รักหรือสามีกำลังประโลมหญิงอื่นก็เกิดการหึงหวงทะเลาะวิวาทกัน

ชุดชิงชู้  มักเริ่มต้นด้วยชายหนึ่งไปพบหญิงผู้เป็นภรรยาผู้อื่นกล่าวเกี้ยวพาราสีแทะโลมจนหญิงตกลงใจตามไป  สามีเก่าตามไปพบเข้าก็เกิดการว่ากล่าวกันใหญ่โต  ซึ่งอาจจบเพียงนี้หรืออาจต่อไปถึงขั้นฟ้องร้องยังโรงศาล  โดยมีพ่อเพลงเป็นตัวตุลาการ อีกผู้หนึ่งมักเป็นนายอำเภอ   ดังนั้น  จากการได้แนวความคิดจากท่านผู้รู้ได้บันทึกไว้รวมทั้งจากการสังเกตจากโดยทั่ว ๆไป  เราอาจจะกล่าวได้ว่า  “เพลงฉ่อย”  เป็นการละเล่นพื้นเมือง อย่างหนึ่งของชายหญิงอันแสดงถึงชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านพื้นเมืองนั้น ๆ ร้องโต้ตอบกัน  แก้กันในความหมายต่าง ๆ ส่วนมากเป็นการประคารม คำร้องเป็นลักษณะกลอนอย่างปรบไก่  แรกเริ่มฝ่ายชายเกริ่นขึ้นต้นด้วยเสียงเอื้อน
     “โอง-โงง-โงย-ฉะโอง-โงง-โงย”  แล้วชักชวนให้ผู้หญิงโต้ตอบกัน

ชุดสู่ขอ

 จะต้องมีพ่อเพลงและแม่เพลงหลายคน  อย่างน้อยก็ฝ่ายละ  3 คือ  พ่อแม่  ของทั้งสองฝ่ายและตัวหนุ่มสาว  แสดงถึงการไปว่ากล่าวสู่ขอตามประเพณี  ซึ่งต่างก็จะใช้คารมโต้เถียงงอนกันไปเรื่อย  และมักสิ้นสุดลงด้วยความไม่สำเร็จ  อันเป็นต้นเหตุให้เกิดการลักหาพาหนี

วิธีเล่นเพลงฉ่อย

ผู้แสดง  แบ่งเป็น 2 ฝ่ายคือ ฝ่ายชายและฝ่ายหญิง  มีพ่อเพลงและแม่เพลง  เริ่มด้วยการไหว้ครู  ใช้กลอนเพลงอย่างโคราช  การร้องจะมีต้นเสียงและลูกคู่ร้องรับ   ดนตรีใช้การตบมือเป็นจังหวะ
การเล่นเพลงฉ่อยนั้นได้แยกแยะวิธีการเล่นออกไปอีกหลายอย่างโดยคิดผูกเป็นเรื่องสมมติขึ้นเพี่อหาทางใช้วาทศิลป์ได้แปลก ๆ เช่น  ชุดสู่ขอ  ลักหาพาหนี  ตีหมากผัว  และเชิงชู้เป็นต้น

การเล่นเพลงฉ่อย

จะมีการปรบมือให้จังหวะ  เนื้อเพลงนั้นคล้ายกับ  เพลงพวงมาลัยและเพลงนี้ก็จะต้องจบลงด้วยสระไอทุกคำกลอนเช่นกัน  แต่เมื่อจะถึงบทเกี้ยว  ลักษณะเพลงจะคล้ายเพลงเรือลูกคู่นอกจากจะคอยปรบมือให้จังหวะแล้ว  ก็จะต้องรับตอนจบว่า
          “ชา  เอ๋  ฉา  ชา  หน่อย  แม่  เอย”
     สำหรับแม่เพลงก่อนจะขึ้นบทใหม่ทุกครั้งต้องขึ้นว่า
          “โอง  โงง  โง  โฮะ  ละ  โอ่  โง๋ง  โง๋ย”   ในบทหนึ่งจะว่ายาวสักเท่าไรก็ได้

การแสดงพื้นเมืองภาคกลาง ตอน เพลงฉ่อย

ประวัติความเป็นมาของเพลงฉ่อย
     เพลงฉ่อยเป็นเพลงพื้นบ้าน  บทกลอนที่ใช้ร้องเป็นแบบเดียวกับเพลงเรือวิธีเล่นจะรวดเร็วกว่าเพลงเรือ  นิยมแสดงในจังหวัดสุพรรณบุรี  อ่างทอง  และสิงห์บุรี  สารานุกรมไทย  ฉบับราชบัณฑิตยสถาน  เล่มที่ 9 ได้กล่าวถึง  ฉะหน้าโรง  (ฉ่อย) ไว้ดังนี้
      “ฉะหน้าโรง  (ฉ่อย)  เป็นการร้องเพลงฉ่อยหรือเพลงทรงเครื่องในตอนเบิกโรง   การแสดงเพลงฉ่อย  หรือเพลงทรงเครื่อง  โดยประเพณีแล้วจะต้องเริ่มต้นด้วยการไหว้ครู  คือทั้งฝ่ายชายและฝ่ายหญิงจะออกมาร้องไหว้คุณพระรัตนตรัย  คุณครูบาอาจารย์  ตลอดจนคุณบิดร  มารดาเสียก่อน  เมื่อจบแล้วปี่พาทย์ก็จะบรรเลงเพลงสาธุการ  ครั้นเพลงสาธุการจบลงแล้วพ่อเพลง(หัวหน้าฝ่ายชาย)  ก็จะเริ่มร้องเป็นการประเดิมเบิกโรง บางคณะก็จะร้องว่า
          พอจนส่งลงวา           ปี่พาทย์รับสาธุการ
          ฆ้องระนาดฉาดฉาน   ชาวประชามามุง
          กลองก็ตีปี่ก็ต๊อย        พวกเพลงก็ทอยกันมุง..ไป
     ในตอนนี้ซึ่งเรียกว่า  “ฉะหน้าโรง”  การว่าเพลงกันในตอนนี้ผู้ชายจะร้องเชิญชวนจนฝ่ายหญิงออกมาร่วมร้องด้วย  แล้วก็เกี้ยวพาราสีและว่าเหน็บแนมกันเจ็บ ๆ  แสบ ๆ ถ้อยคำระหว่างชายหญิงที่ร้องว่ากันในตอนนี้   ในสมัยโบราณจะเต็มไปด้วยคำหยาบโลน  อย่างดีก็เป็นสองแง่สองง่ามโดยตลอด เรียกการร้องตอนนี้ว่า  “ประ”  เห็นจะย่อมาจาก  “ประคารม”   การร้องเพลงฉะหน้าโรงนี้เป็นตอนที่ผู้ชมชอบฟังกันมาก  เพราะจะได้เห็นความสามารถของฝ่ายชายและฝ่ายหญิงใช้ปฏิภาณปัญญาร้องแก้กันได้อย่างถึงอกถึงใจ  ถ้าผู้ร้องแก้อีกฝ่ายหนึ่งแก้ไม่ตกก็เป็นที่อับอายกัน    ครั้นว่า  “ประ” ในตอนฉะหน้าโรงนี้จนหมดกระบวนแล้ว  ในสมัยโบราณมักจะร้องส่งให้ปี่พาทย์รับเพลงหนัง  เพลงที่ร้องนี้  คือ  เพลงพม่าห้าท่อน  2 ชั้น  เฉพาะท่อนต้นท่อนเดียวและยังทำให้เพลงได้ชื่อว่า  “เพลงพม่าฉ่อย”  ไปด้วย   เมื่อเพลงพม่าฉ่อยนี้จบแล้ว  ถ้าเป็นการเล่นเพลงฉ่อยก็จะร้องกันต่อไปตามแนวที่จะว่ากันอาจเป็นแนวการลักหาพาหนี  หรือไต่ถามความรู้เป็นปัญหาธรรม  หรือขนบธรรมเนียมประเพณีต่าง ๆแต่ไม่ว่าจะร้องด้วยเรื่องอะไร  ฝ่ายชายก็มักจะตอบวกเข้าเป็นเชิงสองแง่สองง่ามหยาบโลนอยู่เสมอ   แต่ถ้าเป็นการแสดงเพลงทรงเครื่อง  พอจบเพลงพม่าฉ่อยแล้ว  ปี่พาทย์ก็จะบรรเลงวาหรือเพลงเสมอ  ตัวแสดงออกมาเริ่มแสดงเป็นเรื่องราวต่อไป  การแสดงเพลงทรงเครื่องนั้นแสดงเหมือนละครหรือลิเก  ผู้แสดงแต่งเครื่องปักดิ้นเลื่อนแพรวพราวอย่างเดียวกัน  แต่สมัยนั้นผู้แสดงต้องร้องเองและเพลงที่ร้องดำเนินเรื่องหรือพรรณนาใด ๆ ต้องใช้ทำนองเพลงฉ่อยทั้งสิ้น  จะมีร้องส่งปี่พาทย์รับบ้างก็เพียงเล็กน้อย  ส่วนเพลงหน้าพาทย์เชิด เสมอ  โอด ฯลฯ  มิใช่เช่นเดียวกับละครลิเก  อาจารย์สุทธิวงศ์  พงศ์ไพบูลย์ได้กล่าวถึง  “เพลงฉ่อย”  ในวรรณคดี  และวรรณกรรมปัจจุบันไว้ตอนหนึ่งว่า

ยกตัวอย่างเพลงฉ่อย

• เพลง กับข้าวเพชฌฆาต
  • ขับร้องโดย ขวัญจิต ศรีประจันต์ ( ศิลปินแห่งชาติ)
  • คำร้อง – ทำนอง จิ๋ว พิจิตร
  • ดัดแปลงมาจากเพลงฉ่อยประยุกต์ ตำบลวังน้ำซับ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี

• วันนี้เป็นงานวันเกิด กินเลี้ยงกันเถิดสนุกกันดี น้องทำอาหารต้องการเลี้ยงพี่ กับข้าววันนี้อร่อยถึงใจ … ( ดนตรี )

เอ๋ย…เรื่องฝีมือทำกับข้าวใครไม่เท่าฉัน		คนเขาเลื่องลือกันทั้งเหนือใต้
วันนี้รวมกลุ่ม กันทั้งหนุ่มสาว		ทั้งอาหารหวานคาว ทำไว้

ไม่ต้องลงขันกินกันเถิด		วันนี้เป็นงานวันเกิดหนอไม่เป็นไร
ขอเชิญลิ้มรสเข้ามาทดลอง		ว่าฝีมือของน้องเด็ดแค่ไหน

ผัดเผ็ดแมวดำต้มยำช้าง		เฮ้ยแกงจืดเนื้อค่างกับกอไผ่
ฉู่ฉี่คางคกจิ้งจกปิ้ง		ทั้งตุ๊กแกผัดขิงลิงยัดไส้

ลูกปืนแกงส้มรสกลมกล่อม		เกาเหลาลูกบอมบ์ใส่หอมหัวใหญ่
ช้อนผัดพะแนงชะแลงเปรี้ยวหวาน		กระบองทอดมัน หัวขวานชุบไข่

ซุปไข่ ใส่ลูกระเบิดใส่ใบบัวบก		สะระหมั่นมีดพก ห่อหมกปืนใหญ่
ของหวานก็มีรสดีเด่น		นั่นคืออีโต้แช่เย็นเสียวจนแสบไส้

ตะพดหวานกรอบจอบแช่อิ่ม		ถ้าไม่เชื่อก็ชิมจะติดใจ
ทั้งต้นตาลเชื่อม ต้นกล้วยฉาบ		แกงบวชอีดาบฉันก็ทำได้

มะพร้าวหรือก็ใส่ กันไปทั้งเปลือก		กินแล้วตาเหลือกพากันหลงใหล
เชิญตามสบาย เหอะ ๆ หายห่วง		กินแล้วท้องร่วงกันทุกราย ( เอ่ชา )

เอกลักษณ์เพลงฉ่อยบางส่วน

• ทางจังหวัดอุทัยธานี – จังหวัดนครสวรรค์ รับเพลงว่า เอ่ชา เอชา เอ๊ชา ฉ่าชาเอย
• ส่วนทาง จังหวัดอยุธยา – จังหวัดอ่างทอง – จังหวัดสุพรรณบุรี รับเพลงว่า เอ่ชา ชา ชาฉ่าชาเอย
• ส่วนทางใต้ กรุงเทพมหานคร – จังหวัดราชบุรี รับเพลงว่า เอ่ชา เอชา ชาชาฉ่าชา หนอยแม

ประวัติเพลง ฉ่อย

เพลงฉ่อย มีชื่อเรียกอีกชื่อว่า เพลงไอ้เป๋ เนื่องจากพ่อเพลงฉ่อย ยุคแรกชื่อ ตาเป๋ มี ยายมา เป็นภรรยา เริ่มแรกเพลงฉ่อย หรือ เพลงเป๋ เป็นที่นิยมในแถบ จังหวัดฉะเชิงเทรา และ จังหวัดใกล้เคียง ประมาณก่อนยุค พ.ศ. 2437 เป็นต้นมา ส่วนครูเพลงฉ่อย ยุคแรกเริ่มก็มี ครูเปลี่ยน – ครูเป๋ – ครูฉิม – ครูศรี – ครูบุญมา – ครูบุญมี ครูเพลงเหล่านี้มีแค่ชื่อ และ ตำนานส่วนประวัติไม่มีเลย เพลงฉ่อย นี้ปรับปรุงและดัดแปลงมาจาก เพลงโคราช – เพลงเรือ และเพลงปรบไก่ เป็นต้น ก็สาเหตุเนื่องจาก เวลาปรบมือเป็นจังหวะเพลงปรบไก่ ร้องบทไหว้ครูและเกริ่นอย่างเพลงโคราช ใช้กลอนก็ใช้คล้ายกับเพลงเรือ แต่อย่างไรเพลงฉ่อย ก็น่าจะอยู่ในยุคต้นสมัยรัชกาลที่ 5

โคลงของ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ ..มีว่าดังนี้..

บางคนเล่นเรื่องร้อง		ขับขาน
แพนขลุ่ยซอประสาน		แอ่วชู้

อย่างต่ำขับขอทาน		โทนฉิ่ง กรับนา
ริเล่นตามตนรู้		ดอกสร้อยเพลงสวรรค์

ปรบไก่ครึ่งท่อนทั้ง		สักวา
ร้องยักลำนานา		ปลอบพ้อ

แก้โต้ตอบไปมา		ไม่สุด สิ้นเอย
ออดแอดอ้อยอิ่งจ้อ		จากแล้วพายตาม

นอกจากนี้แล้วเพลงฉ่อย ยังมีชื่ออื่นอีก “ฝ่ายเหนือ” อาจหมายถึงจังหวัดทางล่างเช่น จังหวัดอุทัยธานี – จังหวัดนครสวรรค์ – จังหวัดอ่างทอง จังหวัดสุพรรณบุรี เป็นต้น

ส่วนคำว่า “เพลงตะขาบ” (ต้นฉบับเดิมใช้ ข.ขวด) คนเพลงเก่า ๆ เรียกเพลง..วง.. เพราะของเดิมยืนเป็นวง เล่นกับลานดิน เนื่องจากสมัยนั้นไม่มีเวที ดั่งกับปัจจุบันนี้ ส่วนบ้างคนก็เรียกว่า “เพลงฉ่า” เพราะเวลารับเพลง รับว่า เอ่ชา เอ๊ช้า ชาฉ่าชา หนอยแม่ เลยเรียกติดกัน จนปัจุบันคนก็ยังเอามาร้อง เล่นกันส่วนมากเป็นท่อนนี้ ชาวโพหัก อำเภอบางแพ จังหวัดราชบุรี ก็เรียกศัพย์บัญญัติแปลก ๆ พิสดารอีกว่า “เพลงทอดมัน”

• รวมอายุของบทเพลงฉ่อยแล้ว อายุไม่น่าเกิน 126 ปี

เพลงฉ่อย

 

เพลงฉ่อย เป็นเพลงพื้นเมืองที่ไม่ทราบถิ่นกำเนิด เป็นการละเล่นเพลงพื้นเมืองที่แพร่หลายมากที่สุดเพลงหนึ่ง มีคนร้องเล่นกันอย่างกว้างขวาง ไม่มีเครื่องดนตรีประกอบการร้องนั้น มีแต่การปรบมือเป็นการให้ประกอบจังหวะอย่างเดียว แต่ส่วนภายหลังเขาเอา “กรับ” มาตีด้วย การแต่งตัวนั้น ชายหญิงนุ่งผ้าโจงกระเบน ใส่เสื้อคอไทย คอกลมกระดุม 3 เม็ด มีผ้าขาวม้าเคียนพุง ส่วนหญิงใส่เสื้อสบาย ๆ แต่มีสไบเฉียง ทุกครั้งและขาดมิได้ เวลาเขียนคิ้วใช้ผงถ่านกากมะพร้าว